آمپول لاغری مانجارو یا اوزمپیک؟ مقایسه علمی اثربخشی، عوارض و قیمت

در چند سال اخیر، نام داروهایی مثل مانجارو و اوزمپیک بیش از گذشته شنیده می‌شود؛ گاهی در بحث کنترل دیابت نوع ۲، گاهی برای کاهش وزن، گاهی هم در فضای مجازی با روایت‌هایی اغراق‌آمیز و گمراه‌کننده. همین شهرت باعث شده بسیاری از افراد بپرسند: مانجارو بهتر است یا اوزمپیک؟ کدام کاهش وزن بیشتری ایجاد می‌کند؟ عوارض کدام کمتر است؟ قیمت کدام به‌صرفه‌تر تمام می‌شود؟

پاسخ کوتاه و ساده این است: انتخاب میان این دو دارو به هدف درمان، وضعیت متابولیک، سابقه بیماری، داروهای هم‌زمان، تحمل گوارشی، بودجه و تشخیص پزشک وابسته است. از نظر داده‌های علمی، تیرزپاتاید، ماده مؤثره مانجارو، در بعضی مطالعات کاهش وزن بیشتری نسبت به سماگلوتاید، ماده مؤثره اوزمپیک، نشان داده؛ اما این برتری عددی به معنی مناسب بودن مانجارو برای همه افراد نیست. در یک کارآزمایی مستقیم روی افراد مبتلا به چاقی بدون دیابت، کاهش وزن میانگین با تیرزپاتاید در هفته ۷۲ حدود ۲۰.۲٪ و با سماگلوتاید حدود ۱۳.۷٪ گزارش شد.

این مقاله برای سایت دکتر آیلار غلامی میلانی نوشته شده تا با نگاهی علمی، قابل‌فهم و کاربردی، تفاوت مانجارو و اوزمپیک از نظر اثر، ایمنی، عوارض و هزینه روشن‌تر شود. نکته مهم: هیچ بخش این متن جایگزین ویزیت، آزمایش، شرح‌حال و تصمیم درمانی پزشک نیست.

مانجارو و اوزمپیک دقیقا چه داروهایی هستند؟

مانجارو و اوزمپیک هر دو در گروه داروهای تزریقی جدید برای کنترل قند خون و مدیریت وزن قرار می‌گیرند، اما ساختار و هدف‌گیری هورمونی آن‌ها یکسان نیست.

اوزمپیک نام تجاری داروی سماگلوتاید است. سماگلوتاید به گروه آگونیست‌های گیرنده GLP-1 تعلق دارد. این دارو با تقلید اثر هورمون GLP-1 به بدن کمک می‌کند ترشح انسولین بعد از غذا بهتر تنظیم شود، تخلیه معده کندتر پیش برود و احساس سیری بیشتر شود.

مانجارو نام تجاری داروی تیرزپاتاید است. تیرزپاتاید روی دو مسیر هورمونی اثر می‌گذارد:

• گیرنده GLP-1
• گیرنده GIP

همین اثر دوگانه باعث شده مانجارو از نظر کاهش وزن و برخی شاخص‌های متابولیک، در مطالعات بالینی نتایج قابل‌توجهی نشان دهد. با این حال، بدن هر فرد واکنش خاص خودش را دارد و عددهای پژوهشی قرار نیست برای همه به همان شکل تکرار شود.

تفاوت اصلی مانجارو و اوزمپیک در مکانیسم اثر

برای فهم تفاوت مانجارو و اوزمپیک، بهتر است اول نقش GLP-1 و GIP را بشناسیم.

GLP-1 یکی از هورمون‌های روده‌ای است که بعد از خوردن غذا فعال می‌شود. این هورمون چند اثر مهم دارد:

• کمک به ترشح انسولین در زمان بالا رفتن قند خون
• کاهش ترشح گلوکاگون
• کند کردن تخلیه معده
• افزایش حس سیری
• کاهش اشتها در بخشی از افراد

اوزمپیک بیشتر از طریق همین مسیر عمل می‌کند. به همین دلیل در دیابت نوع ۲، کاهش قند خون و کاهش وزن متوسط تا قابل‌توجه با آن دیده می‌شود.

مانجارو علاوه بر مسیر GLP-1، مسیر GIP را هم درگیر می‌کند. GIP هم در تنظیم پاسخ انسولینی و متابولیسم چربی نقش دارد. ترکیب این دو مسیر ممکن است بخشی از تفاوت مانجارو در کاهش وزن بیشتر را توضیح دهد. البته همین اثر قوی‌تر، نیاز به پایش دقیق‌تر و انتخاب محتاطانه‌تر را هم بیشتر می‌کند.

مقایسه سریع مانجارو و اوزمپیک

طبق اطلاعات رسمی دارویی، عوارض شایع مانجارو شامل تهوع، اسهال، کاهش اشتها، استفراغ، یبوست، سوءهاضمه و درد شکم است. در برچسب رسمی اوزمپیک نیز هشدارهایی مثل خطر التهاب پانکراس، مشکلات کیسه صفرا، افت قند خون در مصرف هم‌زمان با انسولین یا داروهای محرک انسولین، و هشدار مرتبط با تومورهای سلول C تیروئید دیده می‌شود.

مانجارو یا اوزمپیک برای کاهش وزن؛ کدام قوی‌تر است؟

اگر فقط عدد کاهش وزن را در نظر بگیریم، مانجارو در بسیاری از داده‌های بالینی جلوتر دیده می‌شود. در مطالعه مستقیم SURMOUNT-5 که روی افراد مبتلا به چاقی اما بدون دیابت نوع ۲ انجام شد، شرکت‌کنندگان با تیرزپاتاید کاهش وزن بیشتری نسبت به گروه سماگلوتاید تجربه کردند. نتیجه ۷۲ هفته‌ای این مطالعه نشان داد میانگین کاهش وزن در گروه تیرزپاتاید حدود ۲۰.۲٪ و در گروه سماگلوتاید حدود ۱۳.۷٪ بوده است.

این اختلاف از نظر پزشکی مهم است، اما چند نکته نباید فراموش شود:

• اوزمپیک در اصل برای دیابت نوع ۲ تأیید شده، گرچه کاهش وزن هم ایجاد می‌کند.
• برای چاقی، سماگلوتاید با برند و دوزهای متفاوتی مثل Wegovy در برخی کشورها استفاده می‌شود.
• مانجارو و داروهای هم‌خانواده تیرزپاتاید نیز بسته به کشور، نام تجاری و مجوز متفاوت دارند.
• کاهش وزن واقعی در مطب می‌تواند کمتر از نتایج کارآزمایی باشد.
• پیروی از برنامه غذایی، فعالیت بدنی، خواب، استرس و تداوم مصرف نقش جدی دارد.

گاهی بیمار با دارویی که روی کاغذ اثر کمتری دارد، نتیجه بهتر می‌گیرد؛ چون آن دارو را بهتر تحمل می‌کند، عوارض کمتری تجربه می‌کند و درمان را منظم‌تر ادامه می‌دهد.

اثر مانجارو و اوزمپیک روی قند خون

در دیابت نوع ۲، هدف اصلی همیشه عدد وزن نیست. کنترل HbA1c، کاهش نوسان قند، کم شدن خطر افت قند، وضعیت قلب و کلیه، چربی خون و فشار خون هم در تصمیم پزشک اثر دارد.

اوزمپیک سال‌هاست در درمان دیابت نوع ۲ استفاده می‌شود و داده‌های گسترده‌ای درباره اثر آن روی کنترل قند خون وجود دارد. مانجارو هم در مطالعات دیابت نوع ۲ کاهش قند خون قوی نشان داده و به دلیل اثر دوگانه، در برخی بیماران کاهش وزن بیشتری همراه کنترل قند ایجاد می‌کند. در یک مطالعه مستقیم روی بیماران دیابت نوع ۲، درصد بیشتری از مصرف‌کنندگان تیرزپاتاید نسبت به سماگلوتاید به ترکیبی از HbA1c پایین‌تر همراه کاهش وزن حداقل ۱۰٪ رسیدند.

انتخاب میان این دو در بیمار دیابتی باید با بررسی موارد زیر انجام شود:

• HbA1c فعلی
• داروهای دیابت هم‌زمان
• سابقه افت قند خون
• وضعیت کلیه
• سابقه بیماری قلبی
• وزن، BMI و دور کمر
• سابقه مشکلات گوارشی
• هدف درمانی کوتاه‌مدت و بلندمدت

عوارض مانجارو و اوزمپیک؛ شباهت‌ها و تفاوت‌ها

بیشتر عوارض هر دو دارو از دستگاه گوارش شروع می‌شود. دلیلش هم به مکانیسم اثر آن‌ها ارتباط دارد؛ وقتی تخلیه معده کندتر می‌شود و اشتها کاهش پیدا می‌کند، بدن ممکن است با تهوع، نفخ، یبوست یا اسهال واکنش نشان دهد.

عوارض شایع مشترک مانجارو و اوزمپیک

• تهوع
• اسهال
• یبوست
• استفراغ
• درد یا ناراحتی شکم
• نفخ
• کاهش اشتها
• سوءهاضمه
• احساس پری زودرس بعد از غذا

شدت این عوارض در بسیاری از افراد با گذشت زمان کمتر می‌شود، اما در بعضی بیماران ادامه پیدا می‌کند و حتی باعث قطع درمان می‌شود. افزایش تدریجی دوز، انتخاب غذای سبک‌تر، پرهیز از وعده‌های سنگین و بررسی داروهای هم‌زمان می‌تواند به مدیریت بهتر عوارض کمک کند؛ البته این موارد باید با نظر پزشک انجام شود.

عوارض مهم‌تر که نیاز به توجه پزشکی دارند

برخی علائم باید جدی گرفته شوند:

• درد شدید و مداوم شکم
• استفراغ شدید یا طولانی
• علائم کم‌آبی بدن
• درد شکم همراه تب
• زردی پوست یا چشم
• افت قند خون، مخصوصا در مصرف هم‌زمان با انسولین یا سولفونیل‌اوره‌ها
• تغییر ناگهانی بینایی
• واکنش حساسیتی مثل تورم صورت، تنگی نفس یا کهیر

در سال ۲۰۲۶، درباره ارتباط احتمالی داروهای GLP-1 با یک اختلال نادر اما شدید چشمی نیز هشدارهایی در برخی کشورها مطرح شد و توصیه شد در صورت کاهش ناگهانی بینایی، فرد سریع‌تر ارزیابی پزشکی شود.

چه کسانی نباید بدون بررسی پزشکی سراغ این داروها بروند؟

مانجارو و اوزمپیک داروی ساده زیبایی نیستند. این داروها روی مسیرهای هورمونی، قند خون، اشتها و دستگاه گوارش اثر می‌گذارند. مصرف خودسرانه یا خرید از منابع نامطمئن می‌تواند خطرناک باشد.

بررسی پزشک در این شرایط اهمیت بیشتری دارد:

• سابقه پانکراتیت
• بیماری شدید گوارشی
• سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید
• سندرم MEN2
• بیماری کلیوی یا کم‌آبی مکرر
• دیابت همراه رتینوپاتی
• مصرف انسولین یا داروهای کاهنده قند خون
• بارداری، اقدام به بارداری یا شیردهی
• سابقه جراحی‌های گوارشی
• اختلالات خوردن
• کاهش وزن سریع و بی‌برنامه

افرادی که فقط برای چند کیلو کاهش وزن کوتاه‌مدت به این داروها فکر می‌کنند، باید نگاه جدی‌تری به موضوع داشته باشند. کاهش وزن دارویی بدون برنامه غذایی، اصلاح سبک زندگی و پیگیری پزشکی می‌تواند به برگشت وزن، تحلیل عضله، مشکلات گوارشی و هزینه‌های بی‌نتیجه منجر شود.

قیمت مانجارو و اوزمپیک؛ کدام گران‌تر است؟

قیمت مانجارو و اوزمپیک در بازار جهانی عدد ثابتی ندارد. کشور، بیمه، نوع نسخه، دسترسی داروخانه‌ای، دوز، برند، سیاست واردات و وضعیت عرضه می‌تواند قیمت نهایی بیمار را تغییر دهد.

در آمریکا، قیمت فهرستی ۲۸ روزه مانجارو طبق صفحه رسمی Lilly حدود $1,112.16 اعلام شده است. درباره اوزمپیک، Novo Nordisk اعلام کرده از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ قیمت فهرستی آمریکا برای اوزمپیک، وگووی و برخی داروهای دیگر به $675 در ماه کاهش پیدا می‌کند؛ این خبر نشان می‌دهد قیمت‌های فهرستی این دسته دارویی حتی در بازار آمریکا هم در حال تغییر است.

برای مخاطب ایرانی یا فارسی‌زبان، چند نکته کاربردی‌تر است:

• قیمت داخل هر کشور ممکن است با قیمت آمریکا تفاوت زیادی داشته باشد.
• نسخه‌های قاچاق یا نامطمئن می‌توانند تقلبی، نگهداری‌نشده در دمای مناسب یا فاقد اصالت باشند.
• دوزهای بالاتر همیشه به معنی انتخاب بهتر نیستند.
• هزینه واقعی فقط قیمت قلم تزریقی نیست؛ آزمایش، ویزیت، پیگیری و مدیریت عوارض هم باید دیده شود.
• درمان موفق به تداوم نیاز دارد؛ اگر بودجه فقط برای یک یا دو ماه کافی باشد، نتیجه پایدار کمتر محتمل است.

بنابراین پرسش درست این نیست که «کدام ارزان‌تر است؟»؛ بهتر است پرسیده شود: کدام دارو برای بدن، هدف درمانی و توان پرداخت من منطقی‌تر است؟

چرا خرید بدون نسخه می‌تواند خطرناک باشد؟

افزایش محبوبیت مانجارو و اوزمپیک باعث شده نمونه‌های غیرمجاز، ترکیبی، تقلبی یا فاقد زنجیره سرد در بعضی بازارها دیده شود. FDA درباره داروهای GLP-1 تأییدنشده و نسخه‌های ترکیبی سماگلوتاید و تیرزپاتاید هشدار داده و به عوارض احتمالی ناشی از دوزهای نادرست یا برنامه مصرف غیراستاندارد اشاره کرده است.

خطرهای خرید بدون نسخه یا از منابع نامعتبر:

• مشخص نبودن اصالت دارو
• نگهداری نامناسب در مسیر حمل
• دوز اشتباه
• نبود پایش قند خون
• افزایش احتمال عوارض شدید گوارشی
• تداخل با داروهای دیگر
• تأخیر در تشخیص بیماری‌های زمینه‌ای
• آسیب مالی به دلیل خرید محصول تقلبی

دارویی که باید زیر نظر پزشک استفاده شود، با توصیه دوستان، تبلیغات اینستاگرامی یا تجربه شخصی دیگران قابل انتخاب نیست.

مانجارو برای چه افرادی انتخاب مناسب‌تری است؟

در بعضی شرایط، پزشک ممکن است مانجارو را گزینه جدی‌تری بداند؛ مخصوصا وقتی هدف کاهش وزن بیشتر همراه کنترل قند خون باشد. البته تصمیم نهایی باید بعد از بررسی کامل گرفته شود.

مانجارو ممکن است برای این گروه‌ها مطرح شود:

• افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ با اضافه‌وزن یا چاقی
• بیمارانی که به کاهش وزن بالاتری نیاز دارند
• افرادی که با داروهای قبلی پاسخ کافی نگرفته‌اند
• بیمارانی که تحمل گوارشی مناسبی دارند
• کسانی که امکان پیگیری منظم دارند
• افرادی که از نظر هزینه و دسترسی، مسیر درمانی پایدار دارند

اثر قوی‌تر همیشه به معنی انتخاب کم‌خطرتر نیست. هرچه اثر دارو روی اشتها و وزن بیشتر باشد، اهمیت پایش عضله، تغذیه کافی، آب بدن و وضعیت گوارش هم بیشتر می‌شود.

اوزمپیک برای چه افرادی انتخاب مناسب‌تری است؟

اوزمپیک در بسیاری از کشورها سابقه مصرف گسترده‌تری در دیابت نوع ۲ دارد. پزشک ممکن است آن را برای بیمارانی انتخاب کند که هدف اصلی کنترل قند خون است و کاهش وزن متوسط هم به روند درمان کمک می‌کند.

اوزمپیک می‌تواند برای این افراد گزینه قابل‌بررسی باشد:

• بیماران دیابت نوع ۲ با نیاز به کنترل بهتر قند
• افرادی که کاهش وزن متوسط برایشان کافی است
• کسانی که پزشک بر اساس سابقه بیماری، سماگلوتاید را مناسب‌تر می‌داند
• بیمارانی که دسترسی راحت‌تر یا هزینه قابل‌مدیریت‌تری برای اوزمپیک دارند
• افرادی که با تیرزپاتاید عارضه، عدم تحمل یا محدودیت مصرف دارند

در برخی بیماران، پاسخ آرام‌تر و قابل‌تحمل‌تر بهتر از کاهش وزن سریع است. درمان موفق، درمانی است که بدن توان ادامه دادنش را داشته باشد.

مقایسه از نظر ماندگاری نتیجه

مانجارو و اوزمپیک تا زمانی اثر مطلوب‌تری دارند که درمان، تغذیه و سبک زندگی در کنار هم پیش بروند. قطع ناگهانی دارو، برگشت به الگوی غذایی قبلی، کم‌تحرکی، استرس مزمن و خواب نامنظم می‌تواند برگشت وزن ایجاد کند.

برای حفظ نتیجه، چند اصل اهمیت دارد:

• دریافت پروتئین کافی
• تمرین مقاومتی برای حفظ عضله
• خواب منظم
• کنترل استرس
• اصلاح رفتار غذایی
• پیگیری آزمایش‌ها
• برنامه خروج یا کاهش دوز زیر نظر پزشک
• پرهیز از کاهش وزن خیلی سریع

کاهش وزن دارویی بدون حفظ توده عضلانی ممکن است ظاهر عددی خوبی روی ترازو بسازد، اما کیفیت سلامت را پایین بیاورد. وزن کمتر وقتی ارزشمند است که با انرژی بهتر، قند خون پایدارتر، چربی خون مناسب‌تر و بدن سالم‌تر همراه شود.

مانجارو یا اوزمپیک؛ بالاخره کدام بهتر است؟

برای پاسخ دقیق، باید هدف درمان مشخص شود.

اگر معیار فقط میانگین کاهش وزن در مطالعات باشد، مانجارو در داده‌های مستقیم اخیر جلوتر قرار می‌گیرد. اگر هدف کنترل دیابت با سابقه مصرف گسترده‌تر و تجربه بالینی بیشتر باشد، اوزمپیک همچنان گزینه مهمی است. اگر بیمار عوارض گوارشی شدید داشته باشد، هیچ‌کدام بدون احتیاط انتخاب خوبی نیستند. اگر هزینه و دسترسی محدود باشد، انتخاب دارو باید واقع‌بینانه‌تر انجام شود.

جمع‌بندی کاربردی:

• برای کاهش وزن بیشتر: مانجارو در مطالعات نتایج قوی‌تری نشان داده است.
• برای دیابت نوع ۲: هر دو می‌توانند مؤثر باشند، اما انتخاب به شرایط بیمار وابسته است.
• برای عوارض: هر دو عوارض گوارشی دارند؛ شدت در هر فرد فرق می‌کند.
• برای قیمت: مانجارو در بازار آمریکا قیمت فهرستی بالاتری گزارش شده، اما قیمت واقعی بیمار به کشور و پوشش بیمه‌ای ارتباط دارد.
• برای انتخاب نهایی: پزشک باید شرح‌حال، آزمایش، داروهای قبلی، سابقه بیماری و هدف درمانی را کنار هم بگذارد.

نقش دکتر آیلار غلامی میلانی در انتخاب درمان مناسب

درمان چاقی یا دیابت فقط انتخاب یک اسم تجاری نیست. گاهی بیمار به آزمایش‌های تکمیلی نیاز دارد، گاهی مشکل اصلی مقاومت به انسولین است، گاهی اختلال تیروئید، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، پرخوری عصبی، داروهای چاق‌کننده یا خواب نامناسب در پس‌زمینه قرار دارد.

در مسیر درمان زیر نظر دکتر آیلار غلامی میلانی، انتخاب دارو می‌تواند با نگاه جامع‌تری انجام شود؛ یعنی:

• بررسی هدف واقعی بیمار
• ارزیابی سابقه پزشکی و خانوادگی
• بررسی آزمایش‌های متابولیک
• انتخاب دارو بر اساس فایده و ریسک
• آموزش درباره عوارض و علائم هشدار
• طراحی برنامه غذایی و رفتاری قابل ادامه
• پیگیری روند کاهش وزن یا کنترل قند
• جلوگیری از مصرف خودسرانه و پرخطر

نتیجه بهتر زمانی شکل می‌گیرد که دارو فقط یک ابزار باشد، نه تمام درمان.

جمع‌بندی نهایی مانجارو یا اوزمپیک

مانجارو و اوزمپیک هر دو از داروهای مهم و اثرگذار در کنترل دیابت نوع ۲ و مدیریت وزن محسوب می‌شوند. تفاوت اصلی آن‌ها در ماده مؤثره و مکانیسم اثر است؛ اوزمپیک با سماگلوتاید روی مسیر GLP-1 اثر می‌گذارد، در حالی که مانجارو با تیرزپاتاید دو مسیر GLP-1 و GIP را هدف می‌گیرد. همین تفاوت، در برخی مطالعات به کاهش وزن بیشتر با مانجارو منجر شده است.

با این حال، انتخاب دارو نباید با یک مقایسه ساده انجام شود. عوارض گوارشی، خطرهای نادر اما مهم، قیمت، دسترسی، هدف درمانی، وضعیت دیابت، سابقه خانوادگی و توان ادامه درمان باید هم‌زمان بررسی شوند. برای بعضی افراد مانجارو انتخاب بهتری است؛ برای برخی دیگر اوزمپیک منطقی‌تر خواهد بود.

مسیر مطمئن‌تر، تصمیم‌گیری زیر نظر پزشک و دوری از مصرف خودسرانه است. هر دارویی که روی قند، اشتها، معده و وزن اثر می‌گذارد، باید با آگاهی، پایش و برنامه درمانی همراه شود.

سوالات متداول مانجارو یا اوزمپیک

مانجارو قوی‌تر است یا اوزمپیک؟

از نظر کاهش وزن، مانجارو در برخی مطالعات مستقیم نتیجه بیشتری نسبت به سماگلوتاید نشان داده است. در مطالعه ۷۲ هفته‌ای روی افراد مبتلا به چاقی بدون دیابت، کاهش وزن با تیرزپاتاید حدود ۲۰.۲٪ و با سماگلوتاید حدود ۱۳.۷٪ گزارش شد. با این حال، انتخاب بهتر برای هر فرد باید بر اساس شرایط پزشکی، عوارض، هدف درمان و نظر پزشک انجام شود.

اوزمپیک برای لاغری بهتر است یا دیابت؟

اوزمپیک در اصل برای درمان دیابت نوع ۲ شناخته می‌شود و کاهش وزن هم ایجاد می‌کند. برای درمان چاقی، سماگلوتاید در برخی کشورها با برند و دوز متفاوت تجویز می‌شود. مصرف اوزمپیک فقط برای لاغری، بدون بررسی پزشک، انتخاب ایمنی نیست.

عوارض مانجارو بیشتر است یا اوزمپیک؟

هر دو دارو می‌توانند عوارض گوارشی مثل تهوع، اسهال، یبوست، استفراغ و درد شکم ایجاد کنند. شدت عوارض در افراد مختلف یکسان نیست. بعضی بیماران مانجارو را بهتر تحمل می‌کنند، بعضی با اوزمپیک راحت‌تر هستند. سابقه گوارشی و شیوه افزایش دوز در تحمل دارو نقش دارد.

قیمت مانجارو و اوزمپیک چقدر است؟

قیمت به کشور، بیمه، دوز، موجودی دارو، برند و مسیر تهیه بستگی دارد. در آمریکا قیمت فهرستی ۲۸ روزه مانجارو حدود $1,112.16 اعلام شده است. برای اوزمپیک نیز Novo Nordisk از کاهش قیمت فهرستی آمریکا به $675 در ماه از ابتدای ۲۰۲۷ خبر داده است. قیمت واقعی برای بیمار می‌تواند بسیار متفاوت باشد.

آیا می‌توان مانجارو یا اوزمپیک را بدون نسخه مصرف کرد؟

خیر. مصرف خودسرانه این داروها خطرناک است. بررسی سابقه پزشکی، داروهای هم‌زمان، قند خون، وضعیت کلیه، سابقه تیروئید، پانکراس و مشکلات گوارشی قبل از شروع درمان اهمیت دارد. خرید از منابع نامعتبر هم خطر داروی تقلبی یا نگهداری نامناسب را بالا می‌برد.