سرماخوردگی؛ علائم روز به روز، درمان خانگی، دارو و زمان مراجعه به پزشک

هیچ بیماری دیگری به اندازه سرماخوردگی در زندگی ما تکرار نمی‌شود. بزرگسالان سالی دو تا سه بار و کودکان سالی شش تا هشت بار آن را تجربه می‌کنند. همین آشنایی باعث شده پر از توصیه‌های ضدونقیض باشد: از سوپ مرغ تا آمپول پنی‌سیلین.

این راهنما آنچه علم درباره سرماخوردگی می‌گوید، کنار تجربه روزمره مطب می‌گذارد. اگر هنوز مطمئن نیستید سرماخوردگی دارید یا آنفولانزا و کرونا، اول جدول فرق سرماخوردگی و آنفولانزا و کرونا را ببینید.

سرماخوردگی چیست و چرا هر سال سراغمان می‌آید؟

بیش از ۲۰۰ ویروس مختلف می‌توانند سرماخوردگی ایجاد کنند. رینوویروس‌ها سهم اصلی را دارند و بیش از صد نوع مختلف از آن‌ها وجود دارد. ایمنی در برابر یکی، از ابتلا به بقیه جلوگیری نمی‌کند؛ دلیل اینکه هیچ‌وقت «مصون» نمی‌شویم همین است.

ویروس از دو راه منتقل می‌شود: قطره‌های ریز تنفسی که با سرفه و عطسه در هوا پخش می‌شوند، و دست‌هایی که به سطح آلوده و بعد به بینی یا چشم می‌خورند. بین ورود ویروس تا شروع علائم، یک تا سه روز فاصله است.

چرا پاییز و زمستان؟

• بازگشایی مدارس و جمع شدن کودکان در کلاس‌های بسته
• ماندن طولانی‌تر در فضای سربسته و پنجره‌های بسته
• هوای خشک که لایه محافظ مخاط بینی را ضعیف‌تر می‌کند
• ماندگاری بیشتر برخی ویروس‌ها در دمای پایین

سرد شدن بدن به‌تنهایی سرماخوردگی نمی‌سازد؛ ویروس لازم است. ولی سرما شرایطی فراهم می‌کند که ویروس راحت‌تر جابه‌جا شود.

علائم سرماخوردگی روز به روز

روز	علائم رایج	مسری بودن
۱ تا ۲	سوزش یا خارش گلو، عطسه، کسالت	بالا
۲ تا ۴	اوج آبریزش و گرفتگی بینی، گلودرد، گاهی تب خفیف	بیشترین
۴ تا ۷	غلیظ شدن ترشحات، سرفه، کاهش گلودرد	رو به کاهش
۷ تا ۱۰	بهبود بیشتر علائم	کم
تا سه هفته	سرفه باقی‌مانده، به‌خصوص شب‌ها	ناچیز

غلیظ و زرد یا سبز شدن ترشحات بینی در روز چهارم یا پنجم بخشی از روند طبیعی سرماخوردگی است. این تغییر رنگ به‌تنهایی نشانه عفونت باکتریایی نیست و آنتی‌بیوتیک نمی‌خواهد.

سرماخوردگی یا چیز دیگر؟

اگر این را دارید	به این فکر کنید
تب ناگهانی بالا، لرز و بدن‌درد شدید	آنفولانزا
گلودرد شدید، خستگی، تست مثبت در اطرافیان	کرونا
گلودرد شدید بدون آبریزش و سرفه، تب، غدد متورم گردن	گلودرد چرکی (استرپتوکوکی)
درد صورت و پیشانی بیش از ۱۰ روز، یا بدتر شدن بعد از بهتر شدن	سینوزیت باکتریایی
خارش چشم و بینی، بدون تب، هر سال در همین فصل	آلرژی فصلی

علائم آنفولانزا و تفاوتش با سرماخوردگی را در راهنمایی جداگانه با جزئیات بیشتر آورده‌ایم.

درمان خانگی سرماخوردگی؛ آنچه شواهد تأیید می‌کند

بدن در یک تا دو هفته ویروس سرماخوردگی را پاک می‌کند. کار ما این است که این مدت را راحت‌تر بگذرانیم و از عوارض جلوگیری کنیم. شواهد علمی هر روش را جداگانه در مطلب درمان خانگی سرماخوردگی سنجیده‌ایم.

استراحت و خواب

سیستم ایمنی در خواب کارآمدتر است. یکی دو روز اول که علائم شدیدتر است، از فعالیت سنگین و ورزش شدید پرهیز کنید.

مایعات کافی

آب، چای کمرنگ، سوپ و آب‌میوه طبیعی ترشحات را رقیق نگه می‌دارند و از خشکی گلو جلوگیری می‌کنند. رنگ ادرار راهنمای خوبی است؛ زرد کمرنگ یعنی آب بدن کافی است.

شست‌وشوی بینی با آب‌نمک

سرم شست‌وشوی بینی یا اسپری آب‌نمک، ترشحات را رقیق و خارج می‌کند و گرفتگی را کم می‌کند. برای کودکان و باردارها هم بی‌خطر است.

عسل برای سرفه

یک قاشق عسل پیش از خواب، سرفه شبانه را در مطالعات کاهش داده است؛ در کودکان حتی بیشتر از بعضی شربت‌های سرفه. عسل به کودک زیر یک سال داده نمی‌شود، به خاطر خطر بوتولیسم نوزادی.

غرغره آب‌نمک و نوشیدنی گرم

غرغره با یک لیوان آب ولرم و نصف قاشق چای‌خوری نمک، سوزش گلو را موقتا کم می‌کند. بخور آب گرم و دوش گرم هم گرفتگی بینی را برای مدتی باز می‌کنند؛ مراقب سوختگی با آب جوش، به‌خصوص نزدیک کودکان، باشید.

مرطوب نگه داشتن هوا

دستگاه بخور سرد در هوای خشک خانه، به خشکی بینی و گلو کمک می‌کند. آن را هر روز تمیز کنید تا محل رشد کپک نشود.

سوپ مرغ، زنجبیل و لیمو؛ نسخه‌های خانگی زیر ذره‌بین

هر خانواده ایرانی نسخه خودش را برای سرماخوردگی دارد. بعضی از این نسخه‌ها پشتوانه علمی دارند و بعضی فقط حس خوب می‌سازند؛ که آن هم بی‌ارزش نیست.

• سوپ مرغ و آش: مایعات، نمک و پروتئین را همزمان می‌رسانند و بخار گرمشان گرفتگی بینی را موقتا باز می‌کند. چند مطالعه آزمایشگاهی اثر ضدالتهابی خفیفی هم برای سوپ مرغ نشان داده‌اند.
• زنجبیل: برای تهوع شواهد قابل‌قبولی دارد؛ برای خود سرماخوردگی، بیشتر نوشیدنی گرم و دلپذیری است.
• لیمو و پرتقال: منبع ویتامین C و مایعات‌اند، ولی درمان سرماخوردگی نیستند.
• دمنوش آویشن و بابونه: گرمای نوشیدنی به گلو آرامش می‌دهد. آویشن را در بارداری و کنار داروهای رقیق‌کننده خون با احتیاط مصرف کنید.
• سیر خام: شواهد پیشگیری آن ضعیف است و در کنار داروهای ضدانعقاد خطر خونریزی را بالا می‌برد.

قاعده ساده این است: نسخه خانگی تا وقتی مایعات و آرامش می‌دهد و با داروهای شما تداخل ندارد، مشکلی ندارد. فقط آن را جایگزین توجه به علائم هشدار نکنید.

درمان‌هایی که انتظار بیش از حد از آن‌ها داریم

روش	آنچه شواهد می‌گوید
ویتامین C بعد از شروع علائم	اثر قابل‌توجهی بر مدت بیماری ندارد
ویتامین C منظم پیش از بیماری	در عموم مردم ابتلا را کم نمی‌کند؛ ممکن است مدت را کمی کوتاه کند
قرص مکیدنی زینک در ۲۴ ساعت اول	شواهد متناقض؛ ممکن است مدت را کمی کم کند، با طعم بد و تهوع
اکیناسه و مکمل‌های گیاهی	نتایج ضعیف و ناهمسان
آنتی‌بیوتیک	بی‌اثر روی ویروس؛ عارضه‌دار
آمپول دگزامتازون یا «سرم تقویتی»	بی‌فایده برای سرماخوردگی ساده؛ عارضه‌دار

داروهای بدون نسخه؛ کدام برای کدام علامت؟

داروی بدون نسخه ویروس را نمی‌کشد، ولی علامت آزاردهنده را کم می‌کند. قانون طلایی این است: برای هر علامت یک دارو، نه ترکیب‌های چندجزئی برای همه علائم.

دارو	برای	احتیاط مهم
استامینوفن	تب، سردرد، بدن‌درد، گلودرد	بیش از ۳ تا ۴ گرم در روز مصرف نشود؛ در بیماری کبد و مصرف الکل با پزشک مشورت کنید
ایبوپروفن	تب، درد، گلودرد	با غذا مصرف شود؛ در زخم معده، بیماری کلیه، کم‌آبی و بارداری احتیاط
سودوافدرین و ضداحتقان‌های خوراکی	گرفتگی بینی	فشار خون، تپش قلب و بی‌خوابی؛ در فشار خون بالا و بیماری قلبی با پزشک مشورت کنید
اسپری ضداحتقان بینی	گرفتگی شدید بینی	بیش از ۳ روز مصرف نشود؛ گرفتگی برگشتی ایجاد می‌کند
آنتی‌هیستامین‌های قدیمی (مثل کلرفنیرامین)	آبریزش و عطسه	خواب‌آلودگی؛ رانندگی نکنید
دکسترومتورفان	سرفه خشک آزاردهنده	با بعضی داروهای ضدافسردگی تداخل دارد
گایفنزین	خلط غلیظ	مایعات کافی همراهش ضروری است

دام پنهان داروهای ترکیبی

بسیاری از قرص‌ها و پودرهای «سرماخوردگی» استامینوفن دارند. کسی که همزمان یک قرص ترکیبی و استامینوفن جداگانه می‌خورد، ممکن است بی‌آنکه بداند از حد مجاز روزانه عبور کند و به کبدش آسیب بزند. پیش از مصرف هر داروی ترکیبی، جزء «استامینوفن» یا «پاراستامول» را در بروشور پیدا کنید.

کودکان؛ حساب جداگانه

داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی برای کودکان زیر چهار سال توصیه نمی‌شوند و در کودکان بزرگ‌تر هم فایده محدودی دارند. تب‌بر کودکان باید بر اساس وزن تنظیم شود و آسپرین هرگز به کودکان و نوجوانان تب‌دار داده نمی‌شود. جزئیات بیشتر در راهنمای سرماخوردگی کودکان آمده است.

آنتی‌بیوتیک و آمپول؛ چرا پزشک خوب نسخه‌اش را شلوغ نمی‌کند؟

در ایران هنوز خیلی‌ها «سرماخوردگی درست‌وحسابی» را بدون یک آمپول پنی‌سیلین یا دگزامتازون و چند جعبه آنتی‌بیوتیک باور نمی‌کنند. واقعیت علمی ساده است و شواهدش را در مطلب آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی آورده‌ایم:

• آنتی‌بیوتیک فقط روی باکتری اثر دارد و ویروس سرماخوردگی را نمی‌کشد.
• مصرف بی‌جای آن اسهال، عفونت قارچی، حساسیت دارویی و به‌هم‌ریختن میکروب‌های مفید روده را به همراه دارد.
• هر دوره آنتی‌بیوتیک بی‌جا، شانس ایجاد میکروب‌های مقاوم را بالا می‌برد؛ همان میکروب‌هایی که روزی در یک عفونت جدی به هیچ دارویی جواب نمی‌دهند.
• آمپول کورتون علائم را موقتا کم می‌کند، ولی سیستم ایمنی را هم سرکوب می‌کند و در دیابتی‌ها قند را بالا می‌برد.

آنتی‌بیوتیک وقتی جا دارد که پزشک عفونت باکتریایی همراه را تشخیص دهد؛ مثل گلودرد چرکی تأییدشده، سینوزیت باکتریایی یا عفونت گوش در شرایط خاص.

عوارض سرماخوردگی؛ کی دیگر «فقط یک سرماخوردگی» نیست؟

فرق سرفه طولانی ساده با التهاب مجاری هوایی را در مطلب برونشیت توضیح داده‌ایم.

عارضه	نشانه‌ها
سینوزیت باکتریایی	علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود، یا بدتر شدن بعد از بهتر شدن اولیه، درد صورت و تب
عفونت گوش میانی	گوش‌درد، کاهش شنوایی، تب؛ شایع‌تر در کودکان
حمله آسم	خس‌خس، تنگی نفس، سرفه شبانه شدید در بیماران آسمی
برونشیت حاد	سرفه طولانی همراه خلط؛ بیشتر ویروسی
ذات‌الریه	تب بالا، تنفس تند، تنگی نفس، درد پهلو هنگام نفس کشیدن

سرفه بعد از سرماخوردگی؛ تا کی طبیعی است؟

راه‌های هوایی بعد از عفونت ویروسی تا مدتی حساس می‌مانند. سرفه خشکی که سه تا هشت هفته بعد از سرماخوردگی ادامه پیدا می‌کند، اغلب همین «سرفه پس از عفونت» است و خودش بهتر می‌شود. علت‌های کمتر شناخته‌شده سرفه ماندگار، از قرص فشار خون تا ریفلاکس، را در مطلب سرفه بعد از سرماخوردگی بررسی کرده‌ایم.

این نشانه‌ها اما بررسی می‌خواهند: سرفه بیش از هشت هفته، خلط خونی، کاهش وزن بی‌دلیل، تعریق شبانه، تنگی نفس یا خس‌خس تازه، و سرفه در فرد سیگاری که الگویش تغییر کرده.

کی به پزشک مراجعه کنیم؟

وضعیت	اقدام پیشنهادی
آبریزش، گلودرد و سرفه خفیف با حال عمومی خوب	مراقبت در خانه
تب بیش از سه روز یا بالای ۳۹ درجه	ویزیت آنلاین یا حضوری
علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود	ویزیت آنلاین
درد شدید گوش یا صورت	ویزیت آنلاین یا حضوری
بیماری زمینه‌ای، بارداری یا سن بالا با علائم تازه	ویزیت آنلاین
تنگی نفس، درد قفسه سینه، کبودی لب، گیجی	اورژانس

بیشتر موارد ردیف‌های میانی جدول را می‌شود بدون رفتن به مطب شلوغ بررسی کرد. ویزیت آنلاین سرماخوردگی برای همین موقعیت‌ها طراحی شده است.

سرماخوردگی در گروه‌های خاص

بارداری و شیردهی

شست‌وشوی بینی، عسل، مایعات و استراحت در بارداری بی‌خطرند. استامینوفن در دوز استاندارد انتخاب رایج برای تب و درد است. ضداحتقان‌های خوراکی، به‌ویژه در سه ماه اول، و بسیاری از داروهای ترکیبی بدون مشورت پزشک مصرف نشوند. در شیردهی هم بعضی ضداحتقان‌ها ممکن است شیر را کم کنند. فهرست داروهای مجاز هر سه ماهه را در مطلب داروی سرماخوردگی در بارداری آورده‌ایم.

فشار خون بالا و بیماری قلبی

سودوافدرین و فنیل‌افرین فشار خون را بالا می‌برند. شست‌وشوی بینی با آب‌نمک برای این بیماران جایگزین امن‌تری است.

دیابت

عفونت قند را بالا می‌برد. در روزهای بیماری قند را بیشتر اندازه بگیرید و شربت‌های شیرین سرفه را با گزینه‌های بدون قند عوض کنید.

آسم

سرماخوردگی شایع‌ترین محرک حمله آسم است. اسپری‌های کنترل‌کننده را قطع نکنید و اگر به اسپری نجات بیش از همیشه نیاز پیدا کردید، با پزشک تماس بگیرید. برنامه سه‌رنگ و تنظیم اسپری در روزهای بیماری را در مطلب آسم و سرماخوردگی ببینید.

مصرف‌کنندگان آمپول‌های لاغری

کسانی که اسپارتینا، زیکورپا یا داروهای مشابه مصرف می‌کنند، در روزهای بیماری ممکن است کمتر بخورند و بنوشند. کم‌آبی را جدی بگیرید؛ اگر تهوع یا اسهال هم دارید، پیش از تزریق بعدی با پزشک مشورت کنید.

برنامه هفت‌روزه مراقبت از سرماخوردگی

روز	تمرکز	کار عملی
۱ و ۲	کاهش انتقال و استراحت	ماندن در خانه، آب‌نمک بینی، مسکن در صورت درد
۳ و ۴	کنترل گرفتگی و سرفه	بخور، عسل پیش از خواب، بالا گذاشتن سر هنگام خواب
۵ و ۶	پایش علائم هشدار	دقت به تب تازه، درد صورت یا گوش، تنگی نفس
۷	بازگشت تدریجی	برگشت به کار اگر ۲۴ ساعت بدون تب بوده‌اید

اگر در روز هفتم هنوز تب دارید یا حالتان بدتر از روز سوم است، مسیر سرماخوردگی ساده را رد کرده‌اید و زمان مشورت با پزشک رسیده است.

چطور همه اهل خانه را مبتلا نکنیم؟

سرماخوردگی در خانه‌های کوچک و شلوغ، مثل دومینو از یک نفر به همه می‌رسد. چند کار ساده این زنجیره را کند می‌کند:

• فرد بیمار حوله، لیوان و قاشق جداگانه داشته باشد.
• دستمال کاغذی مصرف‌شده بلافاصله در سطل درب‌دار انداخته شود.
• دستگیره در، کنترل تلویزیون و گوشی با دستمال مرطوب تمیز شود.
• اگر در خانه سالمند، نوزاد یا فرد با بیماری زمینه‌ای هست، بیمار در کنار او ماسک بزند.
• روزی چند بار پنجره اتاق بیمار برای چند دقیقه باز شود.

پیشگیری از سرماخوردگی

• شستن دست با آب و صابون دست‌کم ۲۰ ثانیه، به‌خصوص پیش از غذا و بعد از برگشت به خانه
• دست نزدن به چشم، بینی و دهان با دست‌های شسته‌نشده
• تهویه کلاس، اتاق کار و خانه، حتی چند دقیقه در ساعت
• خواب کافی؛ کم‌خوابی شانس ابتلا را بالا می‌برد
• فاصله از فرد بیمار و استفاده نکردن از لیوان و حوله مشترک
• ماندن در خانه هنگام بیماری تا دیگران مبتلا نشوند

سؤالات متداول سرماخوردگی

سرماخوردگی چند روز طول می‌کشد؟

در بزرگسالان ۷ تا ۱۰ روز و در کودکان گاهی تا دو هفته. سرفه ممکن است تا سه هفته باقی بماند.

با سرماخوردگی می‌شود ورزش کرد؟

اگر علائم فقط بالای گردن است (آبریزش، عطسه، گلودرد خفیف)، ورزش سبک اشکالی ندارد. با تب، بدن‌درد یا سرفه سینه‌ای، ورزش را تا بهبودی کنار بگذارید.

ترشح سبز بینی یعنی آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر. تغییر رنگ ترشح در روزهای میانی سرماخوردگی طبیعی است. معیار نیاز به آنتی‌بیوتیک، مدت و الگوی علائم است، نه رنگ.

بهترین داروی سرماخوردگی چیست؟

دارویی که علامت آزاردهنده شما را هدف بگیرد: استامینوفن یا ایبوپروفن برای درد و تب، آب‌نمک برای گرفتگی بینی و عسل برای سرفه. داروی ترکیبی برای همه علائم، بیشتر عارضه می‌سازد.

سرماخوردگی از چه زمانی مسری است؟

از یکی دو روز پیش از شروع علائم تا حدود یک هفته بعد؛ بیشترین انتقال در سه روز اول است.

آیا ویتامین C جلوی سرماخوردگی را می‌گیرد؟

در عموم مردم نه. مصرف منظم آن ممکن است مدت بیماری را کمی کوتاه کند، ولی شروعش بعد از بیمار شدن اثر محسوسی ندارد.

سرماخوردگی در بارداری خطرناک است؟

سرماخوردگی ساده خطر خاصی برای جنین ندارد، ولی تب را باید جدی گرفت و پیش از مصرف هر دارویی با پزشک مشورت کرد.

سرم شست‌وشوی بینی را در خانه چطور درست کنم؟

یک لیوان آب جوشیده و ولرم‌شده، یک‌چهارم قاشق چای‌خوری نمک بدون ید و یک نوک قاشق جوش شیرین. آب لوله‌کشی جوشانده‌نشده برای شست‌وشوی بینی مناسب نیست. محلول را هر روز تازه درست کنید.

سرماخوردگی با تب بالا یعنی چه؟

سرماخوردگی ساده در بزرگسالان تب بالا ایجاد نمی‌کند. تب بالای ۳۹ درجه یا تب طولانی بیشتر به آنفولانزا، کرونا یا عفونت باکتریایی همراه اشاره دارد و ارزش بررسی دارد.

چرا سرماخوردگی من هر بار به سینه می‌زند؟

در افرادی که آسم، حساسیت راه‌های هوایی یا سابقه سیگار دارند، سرماخوردگی راحت‌تر به سرفه طولانی و خس‌خس می‌رسد. اگر این الگو تکرار می‌شود، بررسی آسم یا حساسیت ریه ارزشمند است.

سرماخوردگی با اسهال همراه می‌شود؟

در بزرگسالان کمتر. اسهال همراه علائم تنفسی بیشتر در آنفولانزا، کرونا یا عفونت‌های گوارشی دیده می‌شود. اگر اسهال دارید، مایعات و محلول ORS را بیشتر کنید و در صورت ادامه با پزشک مشورت کنید.

جمع‌بندی سرماخوردگی

بدن در یکی دو هفته از پس ویروس سرماخوردگی برمی‌آید و این بیماری کوتاه‌مدت، خودش خوب می‌شود. نقش ما کمک به بدن است: استراحت، مایعات، آب‌نمک برای بینی، عسل برای سرفه و یک مسکن ساده برای درد. آنتی‌بیوتیک، آمپول کورتون و داروهای ترکیبی چندجزئی، بیشتر از آنکه کمک کنند، عارضه می‌سازند.

آنچه نباید فراموش شود، علائم هشدار است: تب طولانی، درد شدید صورت یا گوش، تنگی نفس و بدتر شدن بعد از بهتر شدن. این‌ها یعنی سرماخوردگی از مسیر عادی خارج شده و وقت مشورت با پزشک است.

منابع سرماخوردگی

1. NHS. Common cold.
2. CDC. Respiratory Virus Guidance.
3. Cochrane Reviews: Vitamin C, zinc and honey for the common cold and cough.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاوره پزشک نیست. برای اطلاعات بیشتر با وبسایت دکتر آیلار غلامی میلانی در ارتباط باشید.