سرماخوردگی و آنفولانزا در کودکان؛ راهنمای والدین در فصل مدرسه

مهر که می‌رسد، خانه‌ها صدای سرفه را زودتر از صدای زنگ مدرسه می‌شنوند. هفته دوم یا سوم مدرسه، اولین آبریزش‌ها شروع می‌شود و چند روز بعد، خواهر و برادر کوچک‌تر و بعد پدر و مادر هم مبتلا می‌شوند.

این راهنما برای پدر و مادرهایی نوشته شده که ساعت دو بامداد، کنار تخت کودک تبدار، دنبال جواب روشن و قابل اعتماد می‌گردند. برای بزرگسالان خانه هم جدول فرق سرماخوردگی و آنفولانزا و کرونا آماده است.

چرا بچه‌ها این‌قدر مریض می‌شوند؟

سیستم ایمنی کودک هنوز در حال «یادگیری» است. هر ویروس جدیدی که کودک با آن روبه‌رو می‌شود، برای بدنش ناآشناست و بیماری ایجاد می‌کند. کلاس‌های پرجمعیت، اسباب‌بازی و وسایل مشترک، دست‌هایی که مرتب به دهان و بینی می‌روند و پنجره‌های بسته پاییزی، شرایط را برای ویروس ایده‌آل می‌کنند.

داده‌های وزارت بهداشت در شروع فصل ۱۴۰۵ نشان می‌دهد حدود یک‌سوم موارد مثبت آنفولانزا در کودکان بوده است: نزدیک ۹ درصد زیر دو سال، ۱۲ درصد دو تا پنج سال و ۱۱ درصد شش تا پانزده سال. خبر خوب این است که بیشتر این بیماری‌ها خفیف‌اند و هر دوره بیماری، ایمنی کودک را قوی‌تر می‌کند.

سرماخوردگی، آنفولانزا یا کرونا در کودک؟

نشانه	سرماخوردگی	آنفولانزا	کرونا
شروع	تدریجی	ناگهانی	متغیر
تب	خفیف یا بدون تب	بالا، اغلب بالای ۳۹ درجه	از بدون تب تا تب بالا
حال عمومی	بازی می‌کند	بی‌حال و در رختخواب	متغیر
آبریزش بینی	علامت اصلی	گاهی	شایع
تهوع، استفراغ، اسهال	کم	شایع‌تر از بزرگسالان	گاهی
درد عضلات	کم	شایع؛ در نوع B گاهی درد ساق پا	گاهی

آنفولانزای نوع B، که در شروع فصل امسال غالب است، در کودکان بیشتر دیده می‌شود. یک نشانه خاص آن درد ناگهانی ساق پاها در روزهای پایانی بیماری است؛ کودک روی پنجه راه می‌رود یا نمی‌خواهد راه برود. جزئیات بیشتر را در راهنمای علائم آنفولانزا آورده‌ایم. ویژگی‌های نوع B، که امسال غالب است، را در مطلب آنفولانزا در کودکان بررسی کرده‌ایم.

تب کودک؛ دشمن نیست، پیام است

تب واکنش طبیعی بدن برای مقابله با عفونت است و به‌تنهایی به مغز آسیب نمی‌زند. هدف تب‌بر، راحت کردن کودک است، نه صفر کردن دماسنج. کودکی که با تب ۳۸.۵ بازی می‌کند و آب می‌نوشد، ممکن است به تب‌بر نیازی نداشته باشد. جدول دوز شربت بر حسب میلی‌لیتر و روش درست اندازه‌گیری را در راهنمای تب کودک گذاشته‌ایم.

تب از چه عددی شروع می‌شود؟

• دمای بدن ۳۸ درجه سانتی‌گراد و بالاتر، اندازه‌گیری‌شده با دماسنج دیجیتال
• در نوزادان، دماسنج مقعدی یا زیر بغل دقیق‌تر از دماسنج پیشانی است
• لمس پیشانی با دست برای تصمیم‌گیری کافی نیست

دوز تب‌بر بر اساس وزن

دوز تب‌بر کودکان بر اساس وزن محاسبه می‌شود، نه سن. عددهای جدول بر حسب میلی‌گرم است؛ حجم شربت را بر اساس غلظت نوشته‌شده روی جعبه همان شربت حساب کنید.

وزن کودک	استامینوفن هر ۴ تا ۶ ساعت (۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلو)	ایبوپروفن هر ۶ تا ۸ ساعت، از ۶ ماهگی (۱۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلو)
۶ کیلو	۹۰ میلی‌گرم	مجاز نیست (زیر ۶ ماه)
۸ کیلو	۱۲۰ میلی‌گرم	۸۰ میلی‌گرم
۱۰ کیلو	۱۵۰ میلی‌گرم	۱۰۰ میلی‌گرم
۱۵ کیلو	۲۲۵ میلی‌گرم	۱۵۰ میلی‌گرم
۲۰ کیلو	۳۰۰ میلی‌گرم	۲۰۰ میلی‌گرم
۲۵ کیلو	۳۷۵ میلی‌گرم	۲۵۰ میلی‌گرم
۳۰ کیلو	۴۵۰ میلی‌گرم	۳۰۰ میلی‌گرم

یک مثال: اگر شربت استامینوفن شما در هر ۵ میلی‌لیتر، ۱۲۰ میلی‌گرم دارد، کودک ۱۰ کیلویی برای ۱۵۰ میلی‌گرم به حدود ۶ میلی‌لیتر نیاز دارد. همیشه از سرنگ یا پیمانه همراه شربت استفاده کنید، نه قاشق غذاخوری.

• استامینوفن بیش از پنج نوبت در ۲۴ ساعت داده نشود.
• ایبوپروفن زیر ۶ ماه، در کم‌آبی، استفراغ مکرر و آبله‌مرغان داده نشود.
• جابه‌جا دادن استامینوفن و ایبوپروفن فقط با نظر پزشک؛ این کار خطر اشتباه در دوز را بالا می‌برد.
• آسپرین هرگز؛ در کودکان و نوجوانان مبتلا به آنفولانزا با سندرم خطرناک ری ارتباط دارد.

پیش از اولین استفاده، دوز محاسبه‌شده را با پزشک یا داروساز چک کنید؛ به‌خصوص در کودکان زیر دو سال. یک برگه کوچک روی در یخچال با وزن کودک، دوز هر تب‌بر و ساعت آخرین نوبت، از اشتباه‌های نیمه‌شب جلوگیری می‌کند؛ به‌خصوص وقتی دو نفر به نوبت از کودک مراقبت می‌کنند.

سن کودک و تب؛ جدول تصمیم

سن	تب	اقدام
زیر ۳ ماه	۳۸ درجه و بالاتر	مراجعه فوری به اورژانس؛ حتی اگر حالش خوب به نظر برسد
۳ تا ۶ ماه	۳۹ درجه و بالاتر	تماس با پزشک در همان روز
بالای ۶ ماه	بیش از ۳ روز یا بالای ۴۰ درجه	ویزیت پزشک
هر سنی	تب همراه بی‌حالی شدید، بثورات پوستی که با فشار محو نمی‌شود یا سفتی گردن	اورژانس

سرویس سلامت ملی بریتانیا هم همین مرزها را برای تصمیم والدین پیشنهاد می‌کند.

تشنج ناشی از تب؛ در آن لحظه چه کنیم؟

در حدود دو تا پنج درصد کودکان بین ۶ ماه تا ۵ سال، تب ممکن است تشنج ایجاد کند. دیدنش برای پدر و مادر وحشتناک است، ولی بیشتر این تشنج‌ها کمتر از پنج دقیقه طول می‌کشند و آسیب ماندگار ندارند. احتمال تکرار، ارتباط با صرع و مراقبت‌های بعد از تشنج را در مطلب تشنج ناشی از تب آورده‌ایم.

1. آرام بمانید و زمان را نگاه کنید.
2. کودک را به پهلو روی سطح نرم بخوابانید.
3. چیزی در دهانش نگذارید و او را محکم نگه ندارید.
4. اشیای خطرناک را از اطرافش دور کنید.
5. اگر تشنج بیش از پنج دقیقه طول کشید، کودک کبود شد یا بعد از تشنج به هوش نیامد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.

پس از اولین تشنج ناشی از تب، حتی اگر کودک خوب شد، باید توسط پزشک معاینه شود.

سرفه کودک؛ کدام نوع نگران‌کننده است؟

نوع سرفه	علت احتمالی	اقدام
سرفه خشک با آبریزش، شب‌ها بیشتر	سرماخوردگی؛ ترشح پشت حلق	آب‌نمک بینی، عسل بالای یک سال، بالا گذاشتن سر
سرفه مثل پارس سگ، صدای خشن در دم	خروسک (کروپ)	هوای خنک؛ صدای خشن در حالت آرام یعنی اورژانس
خس‌خس در شیرخوار زیر دو سال	برونشیولیت؛ اغلب RSV	ویزیت پزشک؛ تنفس سخت یعنی اورژانس
سرفه شبانه مکرر با خس‌خس در کودک بزرگ‌تر	آسم	ارزیابی پزشک
حمله‌های سرفه پشت سر هم با صدای «وووپ» و استفراغ	سیاه‌سرفه	ویزیت فوری؛ به‌خصوص در شیرخوار

خروسک؛ سرفه‌ای که شب‌ها والدین را می‌ترساند

خروسک بیشتر در کودکان ۶ ماه تا ۳ سال و بیشتر شب‌ها رخ می‌دهد. ویروس باعث تورم نای و حنجره می‌شود و سرفه‌ای شبیه پارس سگ می‌سازد. آرام نگه داشتن کودک مهم‌ترین کار است؛ گریه تنگی راه هوایی را بدتر می‌کند. اگر صدای خشن تنفس حتی در حالت آرام و بدون گریه شنیده می‌شود، پوست بین دنده‌ها هنگام نفس کشیدن فرو می‌رود یا لب‌ها کبود است، به اورژانس بروید. فرق صدای سرفه‌های شبانه را در مطلب سرفه شبانه کودک ببینید.

برونشیولیت؛ مراقبت از شیرخوار

ویروس RSV در شیرخواران زیر دو سال می‌تواند راه‌های هوایی کوچک ریه را درگیر کند. کودک خس‌خس می‌کند، تند نفس می‌کشد و گاهی شیر نمی‌خورد. تمیز کردن بینی با قطره آب‌نمک و پوآر پیش از شیر خوردن کمک می‌کند. اگر شیرخوار کمتر از نصف همیشه شیر می‌خورد، مکث تنفسی دارد یا تنفسش سخت است، بی‌درنگ او را به پزشک برسانید. روزشمار بیماری و روش شمردن نفس نوزاد را در مطلب برونشیولیت نوزاد توضیح داده‌ایم.

عفونت گوش؛ همراه همیشگی سرماخوردگی بچه‌ها

لوله‌ای که گوش میانی را به پشت حلق وصل می‌کند، در کودکان کوتاه‌تر و افقی‌تر است. به همین دلیل، سرماخوردگی در بچه‌ها راحت‌تر به گوش می‌رسد. کودک کوچک گوش‌درد را با کلمه نمی‌گوید؛ رفتارش آن را نشان می‌دهد:

• کشیدن یا مالیدن گوش
• بی‌قراری و گریه هنگام دراز کشیدن
• برگشت تب بعد از چند روز سرماخوردگی
• کم‌شنوایی یا بی‌توجهی به صدا زدن
• ترشح از گوش

زمان نیاز به آنتی‌بیوتیک و خطر ریختن روغن در گوش را در مطلب گوش درد بعد از سرماخوردگی ببینید.

بسیاری از عفونت‌های گوش خودشان در دو سه روز خوب می‌شوند و مسکن کافی است. تصمیم درباره آنتی‌بیوتیک به سن کودک، شدت درد و معاینه گوش بستگی دارد؛ به همین دلیل گوش‌درد شدید یا ترشح گوش، معاینه حضوری می‌خواهد.

نوجوانان؛ گروهی که فراموش می‌شود

نوجوانان اغلب خودشان تصمیم می‌گیرند چه دارویی بخورند و گاهی از قرص‌های بزرگسالان یا داروهای ترکیبی استفاده می‌کنند. دو نکته را با آن‌ها در میان بگذارید: آسپرین تا ۱۸ سالگی در بیماری ویروسی ممنوع است، و مصرف همزمان چند داروی ترکیبی ممکن است دوز استامینوفن را از حد مجاز بالاتر ببرد. نوجوانان ورزشکار هم باید تا قطع تب و برگشت انرژی، از تمرین سنگین پرهیز کنند.

داروهای سرماخوردگی برای کودکان؛ کمتر، بهتر است

• شربت‌های ترکیبی سرفه و سرماخوردگی برای کودکان زیر ۴ سال توصیه نمی‌شوند و در کودکان بزرگ‌تر هم فایده محدودی دارند.
• عسل برای سرفه کودکان بالای یک سال از بسیاری شربت‌ها مؤثرتر است؛ نصف تا یک قاشق چای‌خوری پیش از خواب.
• قطره یا اسپری آب‌نمک برای گرفتگی بینی در همه سنین بی‌خطر است.
• قطره‌های ضداحتقان بینی در کودکان خردسال بدون تجویز پزشک مصرف نشوند.
• آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی، آنفولانزا و کرونای کودکان بی‌اثر است و فقط اسهال و حساسیت دارویی می‌سازد.

داروهای بزرگسالان و احتیاط‌هایشان را در راهنمای درمان سرماخوردگی توضیح داده‌ایم.

گلودرد در کودک مدرسه‌ای؛ کی چرکی است؟

بیشتر گلودردها ویروسی‌اند. گلودرد چرکی استرپتوکوکی بیشتر در کودکان ۵ تا ۱۵ سال دیده می‌شود و درمان آنتی‌بیوتیکی می‌خواهد تا از عوارض آن جلوگیری شود. این نشانه‌ها آن را محتمل‌تر می‌کنند:

• گلودرد ناگهانی و شدید با تب
• نبود سرفه و آبریزش
• غدد متورم و دردناک جلوی گردن
• لوزه‌های قرمز و متورم با لکه‌های سفید
• گاهی دل‌درد و سردرد

معیارهای تشخیص و درمان را در مطلب گلودرد چرکی ببینید.

تشخیص قطعی با تست سریع یا کشت حلق است. تصمیم به شروع آنتی‌بیوتیک را به پزشک بسپارید.

کم‌آبی؛ خطری که در اسهال و استفراغ جدی می‌شود

تب، استفراغ و اسهال، به‌ویژه در کودکان زیر دو سال، سریع آب بدن را کم می‌کنند. این نشانه‌ها را زیر نظر داشته باشید:

کم‌آبی خفیف	کم‌آبی شدید، اورژانس
کمی کاهش ادرار	بیش از ۸ ساعت بدون ادرار در شیرخوار
دهان کمی خشک	دهان خشک و چسبناک، گریه بدون اشک
تشنگی	بی‌حالی شدید، خواب‌آلودگی
حال عمومی قابل قبول	فرورفتگی ملاج در نوزاد، چشم‌های گود

مقدار دقیق ORS و تغذیه این روزها را در مطلب اسهال و استفراغ کودک آورده‌ایم.

محلول ORS را جرعه‌جرعه و با قاشق یا سرنگ، هر چند دقیقه یک بار بدهید. حجم کم و مکرر بهتر از یک لیوان بزرگ است که دوباره استفراغ شود. نوشابه و آب‌میوه صنعتی به‌خاطر قند زیاد، اسهال را بدتر می‌کنند.

کودک بیمار کی به مدرسه برگردد؟

وضعیت	برگشت به مدرسه
تب	۲۴ ساعت بدون تب، بدون مصرف تب‌بر
استفراغ یا اسهال	۴۸ ساعت بعد از آخرین نوبت
آبریزش و سرفه خفیف بدون تب	با حال عمومی خوب می‌تواند برود
گلودرد چرکی با تشخیص پزشک	دست‌کم ۲۴ ساعت بعد از شروع آنتی‌بیوتیک و قطع تب
تست مثبت کرونا یا آنفولانزا	با همان قانون تب؛ تا چند روز بعد، رعایت بهداشت سرفه و شستن دست

کودکی که با تب‌بر صبحگاهی به مدرسه فرستاده می‌شود، ظهر با تب برمی‌گردد و در این فاصله هم‌کلاسی‌هایش را مبتلا کرده است. یک روز ماندن در خانه، اغلب از یک هفته غیبت بعدی جلوگیری می‌کند. چک‌لیست صبحگاهی و جدول کامل بیماری‌ها برای تصمیم اینکه کودک سرماخورده مدرسه برود یا نه، جداگانه آمده است.

پیشگیری در فصل مدرسه؛ ده عادت ساده

1. شستن دست‌ها با آب و صابون بعد از برگشت از مدرسه و پیش از غذا
2. بطری آب شخصی و ممنوعیت استفاده مشترک
3. آموزش سرفه در آرنج یا دستمال
4. دستمال کاغذی در کیف مدرسه
5. خواب کافی؛ ۹ تا ۱۱ ساعت برای کودکان دبستانی
6. صبحانه و تغذیه متعادل؛ مکمل «تقویت ایمنی» جای غذای سالم را نمی‌گیرد
7. واکسن آنفولانزا از ۶ ماهگی، به‌ویژه برای کودکان با آسم و بیماری‌های مزمن
8. باز کردن پنجره اتاق کودک برای چند دقیقه در روز
9. ماندن کودک بیمار در خانه
10. تمیز کردن گوشی و تبلت کودک که به مدرسه می‌برد

واکسن آنفولانزا در کودکان

واکسن آنفولانزا از ۶ ماهگی قابل تزریق است. کودکان زیر ۹ سال که اولین بار واکسن می‌زنند، به دو نوبت با فاصله چهار هفته نیاز دارند. کودکان مبتلا به آسم، بیماری قلبی، دیابت یا بیماری‌های عصبی، در اولویت واکسیناسیون‌اند. واکسن را فقط از شبکه رسمی تهیه کنید.

کی ویزیت آنلاین کافی است و کی نه؟

بسیاری از سؤال‌های والدین در ساعت‌های شب پیش می‌آید: «این دوز درست است؟»، «فردا مدرسه برود؟»، «این سرفه طبیعی است؟». بیرون بردن کودک تبدار در هوای سرد و نشاندن او در اتاق انتظار شلوغ، هم برای خودش خسته‌کننده است و هم خطر ابتلا به بیماری دیگری را دارد.

ویزیت آنلاین کافی است	معاینه حضوری لازم است
تنظیم دوز تب‌بر	گوش‌درد شدید یا ترشح گوش
تصمیم درباره مدرسه	گلودرد مشکوک به چرکی برای تست
تفسیر آزمایش و تست	تب بیش از سه روز
سرفه بدون تنگی نفس	خس‌خس یا تنفس تند
اسهال خفیف بدون کم‌آبی	کم‌آبی یا استفراغ مکرر

برای موقعیت‌های ستون اول، دکتر آنلاین کودک راه سریع و کم‌دردسری است.

علائم هشدار سرماخوردگی و آنفولانزا در کودکان؛ این‌ها را هرگز صبر نکنید

• تب در نوزاد زیر سه ماه
• تنفس تند، سخت یا صدادار؛ فرو رفتن پوست بین دنده‌ها
• کبودی یا رنگ‌پریدگی شدید لب و صورت
• بی‌حالی شدید، بیدار نشدن یا گریه‌ای که آرام نمی‌شود
• تشنج
• بثورات پوستی که با فشار لیوان محو نمی‌شود
• سفتی گردن یا سردرد شدید
• نشانه‌های کم‌آبی شدید

سؤالات متداول سرماخوردگی و آنفولانزا در کودکان

دوز استامینوفن برای کودک چقدر است؟

۱۰ تا ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلو وزن، هر ۴ تا ۶ ساعت، حداکثر پنج نوبت در ۲۴ ساعت. حجم شربت را بر اساس غلظت روی جعبه حساب کنید و با سرنگ مخصوص بدهید.

کودک تبدار را پاشویه کنم؟

پاشویه با آب ولرم ممکن است احساس راحتی بدهد، ولی تأثیر زیادی بر دمای بدن ندارد. آب سرد و الکل را هرگز استفاده نکنید؛ لرز و ناراحتی بیشتری ایجاد می‌کنند.

کودک سرماخورده را به مدرسه بفرستم؟

اگر تب ندارد و حال عمومی‌اش خوب است، بله. با تب یا اسهال و استفراغ، باید در خانه بماند تا ۲۴ ساعت بدون تب یا ۴۸ ساعت بعد از آخرین استفراغ و اسهال.

سرفه شبانه کودکم تمام نمی‌شود؛ طبیعی است؟

سرفه بعد از سرماخوردگی تا سه هفته طبیعی است. سرفه طولانی‌تر، سرفه با خس‌خس یا سرفه‌ای که کودک را از خواب بیدار می‌کند، ارزیابی پزشک را لازم دارد.

برای سرماخوردگی کودک آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر. سرماخوردگی ویروسی است. آنتی‌بیوتیک فقط در عفونت‌های باکتریایی مثل گلودرد چرکی یا برخی عفونت‌های گوش و با تشخیص پزشک تجویز می‌شود.

واکسن آنفولانزا برای بچه‌ها بی‌خطر است؟

بله. واکسن آنفولانزا از ۶ ماهگی قابل تزریق است و عوارض آن بیشتر درد محل تزریق و تب خفیف یکی دو روزه است.

تب ۴۰ درجه برای کودک خطرناک است؟

عدد تب به‌تنهایی معیار خطر نیست؛ حال عمومی کودک مهم‌تر است. ولی تب بالای ۴۰ درجه، به‌ویژه در کودک کوچک یا همراه بی‌حالی، باید توسط پزشک بررسی شود.

بچه‌ها کرونا را به خانواده منتقل می‌کنند؟

بله، کودکان مثل بزرگسالان ویروس را منتقل می‌کنند؛ حتی اگر علائمشان خفیف باشد. اگر در خانه سالمند یا بیمار پرخطر دارید، در روزهای بیماری کودک فاصله و تهویه را جدی بگیرید.

جمع‌بندی سرماخوردگی و آنفولانزا در کودکان

فصل مدرسه، فصل بیماری‌های تنفسی کودکان است و بیشتر آن‌ها در خانه و با مراقبت ساده خوب می‌شوند. تب‌بر بر اساس وزن، مایعات کافی، عسل برای سرفه بالای یک سال و آب‌نمک برای بینی، ستون‌های این مراقبت‌اند. آسپرین، شربت‌های ترکیبی در کودکان خردسال و آنتی‌بیوتیک بی‌جا جایی در این فهرست ندارند.

مهم‌ترین مهارت والدین، شناختن مرز بین «می‌شود در خانه ماند» و «باید همین حالا رفت» است. تب در نوزاد زیر سه ماه، تنفس سخت، کم‌آبی و بی‌حالی شدید، آن مرز را مشخص می‌کنند.

منابع

1. NHS. Fever in children.
2. مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت؛ گزارش نظام مراقبت عفونت‌های تنفسی، هفته ۲۶ سال ۱۴۰۵.
3. CDC. Respiratory Virus Guidance.
4. World Health Organization. Influenza (seasonal) — Fact sheet.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاوره پزشک نیست. دوز دارو را پیش از مصرف با پزشک یا داروساز تطبیق دهید. برای اطلاعات بیشتر با وبسایت دکتر آیلار غلامی میلانی در ارتباط باشید.